Wojsko przed 1999 a emerytura – jak wpływa na świadczenie?

Okres zasadniczej służby wojskowej odbytej przed 1999 rokiem traktuje się jako okres składkowy – każdy jej rok zwiększa kapitał początkowy o 1,3% podstawy wymiaru i realnie podnosi wysokość przyszłej emerytury. Mimo że w tamtym czasie za żołnierzy nie odprowadzano składek, ustawodawca nadał temu okresowi pełną wartość stażową. O szczegółach przeczytasz w naszym artykule.

Jak służba wojskowa przed 1999 rokiem wpływa na kapitał początkowy?

Kapitał początkowy to hipotetyczna emerytura, którą ubezpieczony otrzymałby 1 stycznia 1999 roku, gdyby wtedy kończył aktywność zawodową. Oblicza się go wyłącznie dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 roku, a jego wartość stanowi fundament dzisiejszego świadczenia w nowym systemie. Uwzględnia się w nim wszystkie okresy składkowe i nieskładkowe przebyte przed reformą, z zachowaniem ograniczeń wynikających z ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Zasadnicza służba wojskowa, jako jedna z form czynnej służby w Wojsku Polskim, wymieniona jest w art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy. Oznacza to, że za każdy pełny rok takiej służby dolicza się 1,3% podstawy wymiaru. Wzrost ten dotyczy nie tylko samej części wynikającej ze stażu, ale również wpływa na wysokość części socjalnej emerytury – współczynnik proporcjonalny do wieku i okresów ubezpieczenia podwyższa 24% kwoty bazowej, co wynika z art. 174 ust. 8 ustawy.

Dlaczego dochód z okresu wojska nie podnosi podstawy wymiaru?

Podstawę wymiaru kapitału początkowego ustala się z przeciętnej podstawy wymiaru składek w wybranych 10 lub 20 kolejnych latach kalendarzowych sprzed 1999 roku. Ponieważ w czasie zasadniczej służby wojskowej składki emerytalne nie były odprowadzane, podstawa za ten okres wynosi zero złotych. Oznacza to, że jeśli ubezpieczony wybierze do obliczeń przedział zawierający lata służby, te zerowe wartości obniżą przeciętną, a tym samym zmniejszą wymiar świadczenia. Natomiast gdy przedziały te zostaną dobrane z pominięciem okresu wojska, korzyść z dodatkowych lat składkowych pozostanie bez uszczerbku dla bazy dochodowej.

W praktyce wiele zależy od indywidualnej historii zarobków. Osoba, która przed powołaniem do wojska osiągała wysokie wynagrodzenia, a po odbyciu służby wróciła do dobrze płatnej pracy, może świadomie zrezygnować z wliczania lat zerowych. Wystarczy wskazać okres kolejnych 10 lat kalendarzowych przypadających już po zakończeniu służby lub wybrać 20 lat z całego okresu ubezpieczenia, w których zerowe miesiące nie występują.

Z art. 174 ust. 3 w zw. z art. 15 ustawy wynika, że podstawę wymiaru kapitału początkowego stanowi przeciętna podstawa wymiaru składki w okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych przez zainteresowanego spośród ostatnich 20 lat przed rokiem złożenia wniosku.

Jak udokumentować służbę wojskową w ZUS?

Potwierdzenie okresu wojskowego w ZUS wymaga złożenia odpowiednich dokumentów. Bez nich instytucja nie uwzględni tych lat przy naliczaniu kapitału początkowego, co może pozbawić ubezpieczonego wyższej emerytury. Wśród najważniejszych dowodów znajdują się:

• książeczka wojskowa lub jej poświadczona kserokopia,
• świadectwo służby wydane przez właściwą jednostkę wojskową,
• zaświadczenie z wojskowej komendy uzupełnień potwierdzające okres i rodzaj służby.

Jeżeli nie masz już książeczki wojskowej, możesz uzyskać zaświadczenie przez internet, korzystając z profilu zaufanego lub certyfikatu kwalifikowanego. Wystarczy złożyć wniosek do właściwego organu. Warto też sprawdzić, czy inne archiwalia – na przykład stare legitymacje ubezpieczeniowe – nie zawierają adnotacji o okresie wojska, co ułatwi procedurę.

Czym różnią się zasady emerytury wojskowej od powszechnej dla służby przed 1999 rokiem?

Żołnierze, którzy pełnili służbę przed 2 stycznia 1999 roku, mogą korzystać z tzw. “cywilnej” wysługi emerytalnej. Pozwala ona sumować okresy pracy cywilnej podlegającej ubezpieczeniu społecznemu z czasem służby wojskowej, co często prowadzi do znacznego podniesienia emerytury mundurowej. Dla osób przyjętych do służby już po tej dacie takie połączenie nie jest już dostępne w tym samym wymiarze.

W systemie wojskowym kluczowa jest data rozpoczęcia służby. Jeśli przypada ona przed 2 stycznia 1999 roku, żołnierz zyskuje prawo do uwzględnienia wcześniejszej pracy cywilnej nawet wtedy, gdy okres ten przypadał wiele lat przed samym wstąpieniem do wojska. Dla osób później przyjętych do służby okresy cywilne nie powiększają już wysługi emerytalnej na tych samych zasadach.

Osoby, które odbyły zasadniczą służbę wojskową przed 1999 rokiem, powinny bezwzględnie dopilnować, aby ZUS posiadał jej potwierdzenie – nawet jeden dodatkowy rok może podnieść kapitał początkowy, a przez to miesięczną emeryturę.

Jak uniknąć błędów przy wyliczaniu emerytury po odbyciu służby?

Wybierając przedział lat do podstawy wymiaru, ubezpieczony ma prawo wskazać 10 kolejnych lat kalendarzowych z ostatnich 20 przed rokiem zgłoszenia wniosku lub 20 lat wybranych z całego okresu ubezpieczenia. Decyzję tę warto podejmować po dokładnej analizie własnych zarobków – włączenie do przedziału lat z zerową składką z powodu wojska obniży przeciętną, a pominięcie go pozwoli zachować wysoki wymiar podstawy przy jednoczesnym zyskaniu dodatkowych okresów składkowych.

Niektóre osoby, które przed 1999 rokiem osiągały wysokie dochody przerwane przymusową służbą, muszą szczególnie uważać. Jeżeli najlepsze lata przypadały bezpośrednio przed wojskiem, a po nim zarobki spadły, może się okazać, że jedynym sensownym wyborem jest 20-letni przedział obejmujący także okres wojska. Mimo zerowej podstawy za te miesiące, łączny efekt wciąż może być korzystniejszy niż wybór krótszego okresu z niskimi zarobkami.

W praktyce zdarzają się też sytuacje, w których nie da się ustalić podstawy wymiaru według standardowych reguł – wtedy ZUS przyjmuje podstawę za okres faktycznego podlegania ubezpieczeniu, choćby był on krótszy niż 10 lat. Dotyczy to zwłaszcza osób z krótkim stażem przed reformą, które miały przerwy spowodowane właśnie służbą.

Co na ten temat mówią przepisy i orzeczenia?

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 24 lipca 2014 roku (sygn. SK 53/13) uznał, że zasady naliczania kapitału początkowego z pominięciem zerowej podstawy wymiaru za okres wojska są zgodne z konstytucją. Skład orzekający podkreślił, że system emerytalny opiera się na zasadzie wzajemności – świadczenie powinno być proporcjonalne do wkładu wnoszonego do funduszu ubezpieczeniowego. Ponieważ w czasie służby nie płacono składek, ustawodawca nie musiał uwzględniać fikcyjnego przychodu z tego okresu.

Jednocześnie ten sam wyrok potwierdził prawo do zaliczania samego czasu służby jako okresu składkowego. Oznacza to, że wartość stażowa zostaje zachowana, a cały mechanizm ma charakter mieszany – lata wojska zwiększają emeryturę poprzez wzrost lat składkowych, ale nie przez samą podstawę wymiaru.

Z uzasadnienia TK wynika, że “prawa podmiotowe nabyte przez ubezpieczonego w związku z własnym udziałem w tworzeniu funduszu ubezpieczeniowego” stanowią fundament całego systemu, a okresy bez składek nie muszą być traktowane na równi z tymi, w których składki odprowadzano.

W praktyce dla wielu ubezpieczonych oznacza to, że mimo przymusowego charakteru służby wojskowej, okres ten nie może sztucznie windować emerytury o dochody, których wówczas nie wypracowano. Niemniej, każdy pełny rok służby nadal dodaje 1,3% podstawy do kapitału i zwiększa współczynnik części socjalnej, więc pominięcie tego dokumentu jest wyłącznie stratą.